از پشت شیشه‌ها به خیابان‌ نظر کنید!

تهران سر بلند می‌کند؛ داستان برج‌های بهجت‌آباد در اسناد تاریخی

تهران سر بلند می‌کند؛ داستان برج‌های بهجت‌آباد در اسناد تاریخی

تعداد بازدید: 174نظر: 0

نوشته‌ی چیستا گودرزی | پژوهشگر و نویسنده‌ی حوزه‌ی شهر


«احداث آپارتمان‌های چهارده‌طبقه‌ی بهجت‌آباد نمودار روشنی از دوراندیشی و پیش‌بینی خردمندانه... در ضرورت ایجاد ساختمان‌های بلند و تغییر جهت توسعه‌ی شهر از سطح به ارتفاع می‌باشد. »

ایران در سال‌های آغازین دهه‌ی چهل، تحولات بسیاری را تجربه می‌کند. یکی از این تحولات، تغییری است که در خانواده‌ی ایرانی و شکل سکونتی آن رخ می‌دهد و شهر تهران، شروع این تحولات را در بستر خود پذیرا می‌شود. در این سال‌ها خانواده‌ی ایرانی در حال فاصله گرفتن از شکل گسترده‌ی خود و گذار به سوی شکل جدیدی است؛ به‌طوری که محققان، انقلاب سفید را آغازی بر پایان خانواده‌ی گسترده در ایران معرفی می‌کنند . خانه به عنوان مکان سکونتی این نهاد نیز این تغییر را در شکل خود تجربه می‌کند. در این لحظه از زمان، خانواده‌ی گسترده و اشکال سکونتی گسترده، کم‌کم از رونقشان کاسته شده و آپارتمان‌نشینی رواج می‌یابد.

در سال‌ ۱۳۴۲ است که سازمان مسکن، جایگزین بانک ساختمانی می‌شود و سیاست‌ها و وظایف جدیدی را سرلوحه‌ی کار خود قرار می‌دهد. در همین سال‌هاست که قانونی برای تشویق بخش خصوصی در راستای سرمایه‌گذاری در بخش مسکن نیز به تصویب می‌رسد که بر مبنای آن، شرکت‌های بزرگ مسکن می توانند در صورت ساخت مسکن انبوه در برج‌های ده‌طبقه یا بیشتر، از تخفیف‌های مالیاتی سود ببرند. در سال ۱۳۴۳، قانون تملک آپارتمان‌ها به تصویب رسیده و تصویب این قانون نیز در ادامه‌ی تحولات پیشین باعث می‌گردد تا آپارتمان‌سازی و آپارتمان‌نشینی با اقبال مواجه و پیگیری شود. با تمام این‌ها، دهه‌ی چهل را می‌توان دهه‌ای دانست که در آن آپارتمان‌نشینی و ساخت آپارتمان‌ها و برج‌های مسکونی از اهدافی بوده‌اند که دولت با آماده‌سازی بستر، تشویق بخش‌های خصوصی برای سرمایه‌گذاری و تشویق مردم برای زندگی در این مجموعه‌های مسکونی، سعی در رسیدن به آن‌ها را داشته است.

دولت دست‌به‌کار می‌شود

اما بنا بر منابع تاریخی، ساخت اولین ساختمان بلند مرتبه‌ی مسکونی در ایران، با مجموعه‌ی ساختمانی مسکونی بهجت‌آباد تهران آغاز می‌شود . این مجموعه‌ی مسکونی توسط سازمان زمین و مسکن بین سال‌های ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۹ ساخته شده و در سال ۱۳۵۰ به بهره‌برداری می‌رسد. دولت بر ساخت و پیشروی این پروژه نظارت داشته و سعی دارد تا به واسطه‌ی ساخت و افتتاح این پروژه‌های مسکونی، بخش خصوصی را نیز تشویق به سرمایه‌گذاری در ساخت این‌گونه مجموعه‌های مسکونی کند. این موضوع در خلال خبر‌های موجود در روزنامه‌های آن سال‌ها قابل پیگیری است:
«قیمت آپارتمان‌های بهجت‌آباد و پارک ساعی نسبت به قیمت آپارتمان‌های مشابهی که به وسیله‌ی بخش خصوصی احداث شده است، ارزان‌تر است. »
این مطلب در روزنامه‌ی اطلاعات، چهارشنبه هشتم دی‌ماه سال ۱۳۵۰ به چاپ رسیده است. در سال ۱۳۵۰ امیرعباس هویدا، نخست‌وزیر وقت به اتفاق مهندس کورس آموزگار که در آن دوره وزیر آبادانی و مسکن بود، از عملیات ساختمانی آپارتمان‌های سازمان مسکن بازدید کردند. نخست‌‌وزیر در ارتباط با قیمت‌ها می‌گوید:
«چون دولت از پیاده‌کردن این طرح و ایجاد این آپارتمان‌ها قصد انتفاعی ندارد، مسلماً قیمت این آپارتمان‌ها از نوع مشابه آن که به‌وسیله‌ی بخش خصوصی احداث شده است ارزان‌تر می‌باشد. »

در روزنامه‌ی اطلاعات، سه‌شنبه هفتم دی ماه ۱۳۵۰ از قول نخست‌وزیر در ارتباط با ساخت آپارتمان‌های بهجت‌آباد آورده شده است:
«دولت دیگر آپارتمان‌های لوکس مانند آپارتمان‌های بهجت‌آباد و مقابل پارک ساعی نمی‌سازد و این کار را به بخش خصوصی می‌سپارد. »
در روزنامه‌ی اطلاعات، چهارشنبه ۸ دی‌ماه همان سال به این موضوع اشاره می‌شود که:
«بهره‌برداری از آپارتمان‌های بهجت‌آباد در حقیقت اولین طرح آپارتمان‌سازی تشویقی دولت است و با تحویل این آپارتمان‌ها، خانواده‌های ایرانی نیز در جهت زندگی نوین آپارتمان‌نشینی گرایش بیشتر پیدا خواهند کرد و به سوی یک زندگی سالم و راحت سوق خواهند یافت. سازمان مسکن به منظور تشویق آپارتمان‌نشینی که گامی در جهت جلوگیری از توسعه‌ی نا‌هماهنگ و بی‌تناسب تهران و ارشاد بخش خصوصی در سرمایه‌گذاری در رشته‌ی آپارتمان‌سازی است، این طرح را در یک نقطه‌ی مناسب تهران که از تمام جوانب با نیاز و خواسته‌ی ساکنان تطابق دارد، پیاده کرده است. »
می‌بینیم که چگونه دولت در ساخت این‌گونه مجموعه‌ها و ساختمان‌های بلندمرتبه‌ی مسکونی پیشگام شده است و بخش خصوصی را نیز به ورود به این‌گونه از ساخت‌و‌ساز‌ها تشویق می‌کند. دولت سعی دارد از این طریق، توسعه شهری تهران را مدیریت کرده و بسامان کند.


نوید یک تغییر

مجموعه‌ی آپارتمانی بهجت‌آباد به صورت چهارده بلوک و در چهارده طبقه ساخته شده است. ارتفاع بلوک‌های این مجموعه ۴۲ متر بوده که در آن دوره برای مجموعه‌ای مسکونی، بی‌سابقه بوده است. روزنامه‌ی اطلاعات در سال ۱۳۵۰ در توصیف مجموعه‌ی مسکونی بهجت‌آباد این‌گونه نوشته است:
«این آپارتمان‎ها که در زمینی به مساحت ۳۵۰۰۰ متر مربع در فاصله‌ی کوتاهی از شمال بلوار کریم‌خان زند در حال احداث است، از چهارسو یا خیابان‌های پهلوی [ولیعصر]، نادرشاه [میرزای شیرازی]، بلوار کریم‌خان و شبکه‌ی راه‌های شرق خیابان پهلوی ارتباط دارد. قسمتی از ۳۵۰۰۰ متر مربع زمین به فضای سبز، پارکینگ، زمین‌های بازی و پارک اختصاص داده شده که ساکنان آپارتمان‌ها در این باغ وسیع، کلیه‌ی مایحتاج زندگی خود و فرزندان خود را به‌لحاظ دسترسی به فضای آزاد و محوطه‌ی بازی و شنا و غیره خواهد یافت. اسکلت کلیه‌ی آپارتمان‌ها بتون آرمه است و در برابر زلزله و آتش‌سوزی مقاوم هستند. [بخش] مسکونی به کابینت‌های مجهز تجهیز می‌شود و در‌های ورودی اتاق‌ها از چوب گردو خواهد بود. سیستم تهویه، لوکس و از نوع “فن کویل” در آپارتمان‌ها تعبیه خواهد شد. تمام آپارتمان‌ها دارای لوله‌کشی آب گرم و سرد و لوله‌کشی فاضلاب عمومی می‌باشند. ضمنا لوله‌کشی گاز هم در آپارتمان‌های بهجت‌آباد پیش‌بینی شده است. »

سازمان مسکن نیز در مجلدی که در ارتباط با این مجموعه‌ی مسکونی و مجموعه‌ی مسکونی مقابل پارک ساعی به چاپ رسانده است، در مورد این پروژه و مکان ساخت و زمینش این موارد را آورده است:
«مساحت زمین بهجت‌آباد که با انتقال آلونک‌نشین‌ها به کوی نهم آبان برای طرح آپارتمان‌سازی در نظر گرفته ‌شده، ۲۸۹۵۴ متر مربع می‌باشد که حدود ۵۶۰۰ متر مربع آن در یک سطح به ساختمان و حدود ۱۴۳۰۰ متر مربع آن به پارکینگ و خطوط ارتباطی و حدود ۹۰۰۰ متر مربع آن به فضای سبز و گل‌کاری تخصیص داده شده است. مساحت آپارتمان‌ها و ساختمان‌های متفرقه در بهجت‌آباد جمعاً حدود ۸۰۰۰۰ متر مربع است. »

مکان قرارگیری این پروژه در امتداد خیابان ولیعصر است؛ خیابانی که در امتداد خود، مکان‌ها و روایت‌های گوناگونی را پذیرفته و جای داده است. در ارتباط با انتخاب زمین برای اجرای این پروژه‌ی مسکونی، سعی شده بود مکانی انتخاب گردد که از نظر موقعیت جغرافیایی و دسترسی‌های لازم برای پروژه‌ی مسکونی یکی از مرغوب‌ترین نقاط آن زمان شهر تهران باشد و ساکنان این مجموعه به مراکز خرید و تفریحی دسترسی مناسبی داشته باشند.
در اوایل دهه‌ی چهل، حاشیه‌نشینان شهر تهران در این مکان سکونت داشتند و در آلونک‌هایی زندگی می‌کردند که با تصمیم به ساخت مجموعه‌ی مسکونی بهجت‌آباد در این زمین‌ها، برچیده شده و ساکنان آن‌ها به کوی نوبنیاد نهم آبان انتقال یافتند و زمین مذکور در اختیار پروژه قرار گرفت . دراین‌باره در خاطرات محمدهادی جوادی آمده است که تنها یک روز بعد از تعریف این پروژه، ماشین‌های ارتش به محدوده‌ی شمالی تهران، بهجت‌آباد رفته و زاغه‌نشینان از آنجا به کوی نهم آبان منتقل شده و در مکان جدید به هر خانواده یک واحد داده شد. اندکی بعد آلونک‌های زاغه‌نشینان را با خاک یکسان و محدوده را پاک‌سازی کردند تا کسی نتواند به آن بازگردد.

مسکن مدرن، شهروند مدرن

هدف از ساخت آپارتمان‌های بهجت‌آباد و گروه هدف برای سکونت در آن، آن‌گونه که در سرلوحه وظایف سازمان مسکن آمده است، ساخت و اجرای آپارتمان‌هایی به منظور تأمین خانه‌هایی ارزان قیمت است؛ اما شیوه‌ی ساخت و اصول به‌کاررفته و همچنین امکانات و تسهیلات درنظرگرفته شده، فاصله‌ی زیادی با هدف اولیه خود دارد، همان‌طور که در بخشی از خبر روزنامه‌ی اطلاعات می‌خوانیم:
«در پیاده‌کردن این طرح، کلیه‌ی جوانب و تسهیلاتی که در کشور‌های مترقی جهان برای سکونت در آپارتمان و به‌طور کلی زندگی آپارتمان‌نشینی ضرور دانسته و توصیه کرده‌اند، موردتوجه مسئولان امر بوده و در احداث آپارتمان‌های بهجت‌آباد نیز به کار رفته است. »

در واقع نوع طراحی ساختمان‌ها، مساحت واحد‌های مسکونی، مشاعات طراحی‌شده برای مجموعه و مصالح و تجهیزات به‌کاررفته بدین انجامید که در نهایت هزینه‌ی پروژه در پایان کار و قیمت تمام شده‌ی آن بسیار متفاوت‌تر از آن بشود که بتواند نقشی در تأمین مسکن ارزان‌قیمت ایفا کند؛ به گونه‌اي كه در پايان اين دهه (دهه‌ی چهل) دفتر طرح‌ها و بررسي‌هاي وزارت آباداني و مسكن این موضوع را به این شکل بیان می‌کند:
«متأسفانه تابه‌حال سازمان‌هاي دولتي آن‌طور كه بايدوشايد به امر آپارتمان‌سازي متناسب با درآمد طبقات كم‌بضاعت و امكانات مالي، به اين امر توجه ننموده‌اند و آپارتمان‌هایي كه مي‌سازند اكثراً گران‌قيمت بوده و مسلماً افراد مرفه و راحت كه خود نيز مستقلاً قادر به تأمين بودجه‌ی مسكن از طرق مختلف مي‌باشند قادر به خريد اين‌گونه آپارتمان‌ها هستند. » در حقیقت، برخلاف بسیاری از نقاط دنیا که در آن‌ها مجموعه‌های این‌چنینی برای طبقه‌ی کارگر طراحی شده بود، بهجت‌آباد در تهران به محل مسکونی طبقات برخوردار‌تر اختصاص یافت و ساختمان‌هایی با کیفیت‌هایی مطلوب ساخته شد که مناسب شیفتگان مدرنیته بودند.


در دوره‌ی پهلوی دوم، پرو‌ژه‌های مسکن از محله‌هایی کم‌تر برخوردار با ساختمان‌های کم‌ارتفاع آغاز شد و با نزدیک‌شدن به دهه‌ی چهل، به آپارتمان‌های مرتفع فوق‌مدرنی رسید که برای طبقات متوسط و بالا در نقاط ویژه‌ای از شهر ساخته می‌شدند و بهجت‌آباد هم یکی از آن‌ها بود: مجموعه‌ی بهجت‌آباد در سال ۱۳۵۰ در زمین‌هایی ساخته شد که از حضور آلونک‌ها پاک‌سازی شده بود. شیده لالمی نیز می‌نویسد:
«وقتی این ساختمان‌ها را می‌ساختند، انتقادات و مقاومت سنت‌گرایان در اوج خودش بود. بعدها این نکات مطرح شد که می‌شد در طراحی مسکن بهجت‌آباد آرام‌تر جلو بروند که مردم جبهه نگیرند. در ‌سال ۵۵ این تغییرات در سبک زندگی دیگر عادی شده بود، ولی در سال‌های ۴۶ و ۴۸ ساختمانی که استخر روباز داشته باشد و همه بتوانند از بالا آن را ببینند، با سبک زندگی ایرانی‌ها بسیار مغایر بود؛ برای همین هم یکی از نقاط متناقض در طراحی ساختمان‌های بهجت‌آباد استخرهایی بود که مردم درباره‌اش با هم حرف می‌زدند و به هم با تعجب می‌گفتند طوری است که همه از بالا می‌توانند ببینند! به همین دلایل نخستین‌گروه‌هایی که در بهجت‌آباد ساکن شدند، کسانی بودند که به سنت‌ها پشت کرده بودند.»

از شکست پروژه‌های مسکونی مدرنیستی و تجربه‌ی نا‌موفق طراحی برج‌های مسکونی و فجایع جهانی آن بسیار شنیده‌ایم، اما همان‌طور که دیده‌ایم و می‌دانیم، برج‌ها و مجموعه‌های مدرن شهری تهران همچنان در شهر جلوه‌نمایی کرده و هنوز هم از ساختمان‌های باکیفیت مسکونی به شمار می‌آیند. برج‌های بهجت‌آباد با توجه به وسعت‌گرفتن شهر تهران اکنون در دل یکی از مرکزی‌ترین نقاط شهر و درون محدوده‌ی طرح ترافیک قرار گرفته‌اند. این آپارتمان‌ها در مقایسه نمونه‌های هم‌دوره‌ی خود نظیر اسکان و سامان که توسط بخش خصوصی ساخته شده‌اند، از ظرافت کمتری در ساخت نیز برخوردار است. با تمام این‌ها، همچنان در شهر پابرجا بوده و متقاضیان خود را برای سکونت دارد. از دلایل احتمالی موفقیت این پروژه‌ها می‌توان به کیفیت ساخت و همین‌ طور تمایز گروه هدف و ساکنانش اشاره کرد. نخستین کسانی که در بهجت‌آباد ساکن شدند، بیشتر کارمندان یا فرزند کارمندانی بودند که بروکراسی آن‌ها را به پذیرش به توسعه‌ی مدرن و مدرنیته سوق داده بود و کم‌وبیش زندگی به سبک جدید را شروع کردند.